Nám da: vì sao bị và vì sao khó trị dứt

Nám da thực chất là gì

Trong da có những tế bào chuyên sản xuất sắc tố tên là melanocyte. Sắc tố melanin chúng tạo ra chính là thứ quyết định màu da, và nó vốn có ích: melanin che chắn cho nhân tế bào khỏi tia cực tím.

Nám xảy ra khi nhóm tế bào này ở một số vùng hoạt động quá mức và sản xuất melanin nhiều hơn hẳn xung quanh. Kết quả là những mảng hoặc đốm sẫm màu, thường đối xứng hai bên mặt, hay gặp nhất ở gò má, trán, sống mũi và vùng quanh môi trên.

Đây là một rối loạn tăng sắc tố, không phải bụi bẩn nằm trên mặt da. Điều này giải thích vì sao chà xát, tẩy da chết mạnh hay lột tẩy không những vô ích mà còn làm nám đậm hơn, vì tổn thương và viêm lại kích thích tế bào sắc tố hoạt động thêm.

Ba dạng nám và vì sao phải phân biệt

Bác sĩ da liễu phân loại nám chủ yếu theo độ sâu của sắc tố. Đây là bước đầu tiên trong buổi khám, vì mỗi dạng đáp ứng với điều trị rất khác nhau.

Nám thượng bì, quen gọi là nám mảng

Sắc tố nằm ở lớp trên cùng của da. Biểu hiện thường là mảng màu nâu, ranh giới tương đối rõ. Đây là dạng đáp ứng tốt nhất với điều trị, vì thuốc bôi tiếp cận được sắc tố và tế bào lớp này liên tục thay mới.

Nám trung bì, quen gọi là nám chân sâu hay nám đốm

Sắc tố nằm sâu hơn, ở lớp trung bì. Thường thấy dưới dạng những đốm nhỏ, màu xám xanh hoặc nâu xám, ranh giới mờ hơn. Dạng này khó hơn nhiều, vì phần lớn thuốc bôi không xuống được tới đó. Mục tiêu thực tế thường là làm mờ và giữ ổn định.

Nám hỗn hợp

Có cả hai tầng cùng lúc. Đây là dạng hay gặp nhất trên thực tế, và cũng là lý do một phác đồ thường phải phối hợp nhiều hướng thay vì chỉ một loại thuốc hay một loại máy.

Vì sao bạn bị nám

Nám gần như luôn là kết quả của nhiều yếu tố cộng lại, không phải một nguyên nhân duy nhất.

• Tia cực tím và ánh sáng nhìn thấy. Đây là yếu tố mạnh nhất và cũng là yếu tố bạn kiểm soát được nhiều nhất. Nắng gây ra nám, rồi làm nám đã có đậm trở lại rất nhanh.
• Nội tiết. Thai kỳ, thuốc tránh thai và một số rối loạn nội tiết đều có thể khởi phát nám. Đây là lý do nám gặp ở phụ nữ nhiều hơn hẳn nam giới.
• Yếu tố di truyền. Người có người thân bị nám thì nguy cơ cao hơn.
• Nhiệt. Nhiệt độ cao kéo dài cũng kích thích tế bào sắc tố, không chỉ riêng tia cực tím.
• Viêm và tổn thương da trước đó. Da từng bị viêm, bị lột tẩy, bị điều trị sai cách thì dễ tăng sắc tố hơn.
• Một số thuốc và mỹ phẩm. Vài loại thuốc làm da nhạy cảm hơn với ánh nắng.

Vì sao nám khó trị dứt điểm

Có ba lý do, và hiểu chúng sẽ giúp bạn đặt kỳ vọng đúng.

1. Sắc tố có thể nằm sâu. Càng sâu thì càng ít phương pháp với tới được, và càng cần thời gian.
2. Nguyên nhân vẫn còn đó. Nắng vẫn còn, nội tiết vẫn vậy, cơ địa không đổi. Nếu chỉ xử lý phần sắc tố đã hình thành mà không chặn nguồn thì nám quay lại là chuyện tất yếu.
3. Da dễ phản ứng ngược. Can thiệp quá mạnh gây viêm, mà viêm lại sinh thêm sắc tố. Điều trị nám vì thế là chuyện của sự kiên nhẫn và liều lượng đúng, không phải chuyện làm mạnh tay cho nhanh.

Những hướng điều trị đang có

Bác sĩ da liễu chọn và phối hợp các hướng dưới đây tùy theo dạng nám, độ sâu, tình trạng da và cả thói quen sinh hoạt của bạn. Không có phác đồ nào dùng chung cho mọi người.

• Chống nắng. Nền tảng của mọi phác đồ. Không có bước này thì mọi thứ còn lại đều lãng phí.
• Thuốc bôi theo toa. Nhóm hoạt chất làm giảm sản xuất sắc tố, dùng theo chỉ định và có thời hạn, có theo dõi.
• Thuốc uống hỗ trợ. Một số hoạt chất có bằng chứng hỗ trợ, nhưng phải do bác sĩ cân nhắc vì có chống chỉ định.
• Laser và ánh sáng. Hữu ích với một số dạng nám, nhưng chọn sai loại hoặc làm quá tay có thể khiến nám nặng thêm. Đây là lý do laser trị nám cần bác sĩ chỉ định chứ không phải cứ có máy là làm được.
• Peel da y khoa. Dùng ở nồng độ và tần suất được kiểm soát.
• Chăm sóc phục hồi hàng rào da. Da khỏe thì chịu được điều trị và ít phản ứng ngược hơn.

Ở phòng khám, việc đầu tiên luôn là xác định bạn thuộc dạng nào, rồi mới quyết định phối hợp những gì. Bạn sẽ được nói rõ mất khoảng bao lâu và hết bao nhiêu trước khi bắt đầu.

Bao lâu thì thấy kết quả

Con số thật, không làm đẹp lòng ai:

• Nám nông, mới xuất hiện: thường thấy thay đổi sau khoảng 6 đến 12 tuần dùng thuốc và chống nắng đều.
• Nám chân sâu, lâu năm: thường cần từ ba tới sáu tháng, và mục tiêu là làm mờ rồi giữ ổn định.
• Phần duy trì: gần như luôn cần, vì nguyên nhân gốc không biến mất.

Da người thay mới theo chu kỳ nhiều tuần. Đó là lý do sinh học khiến không có cách nào rút ngắn quá trình này xuống còn vài ngày, và cũng là lý do chăm sóc da đón Tết nên bắt đầu từ vài tháng trước chứ không phải vài tuần.

Những sai lầm khiến nám nặng thêm

• Dùng kem trộn hoặc kem không rõ nguồn gốc. Đẹp rất nhanh trong vài tuần rồi hỏng sâu. Đây là nhóm ca phòng khám gặp thường xuyên.
• Bỏ chống nắng vì trời râm hoặc vì ở trong nhà. Tia cực tím xuyên mây và xuyên kính.
• Lột tẩy, chà xát mạnh, tự peel tại nhà. Gây viêm, mà viêm sinh sắc tố.
• Đổi thuốc liên tục. Chưa đủ thời gian để đánh giá đã chuyển sang thứ khác.
• Tự mua lại đơn thuốc của người khác. Cùng là nám nhưng khác dạng thì khác thuốc.