Zona thần kinh (giời leo): dấu hiệu sớm, cách điều trị và có lây không

Bạn đang ở tình huống nào?

Zona thần kinh là gì, vì sao gọi là giời leo

Zona thần kinh, dân gian gọi là giời leo, y văn gọi là herpes zoster, là bệnh do virus thủy đậu thức dậy trở lại. Bệnh gây đau rát rồi nổi chùm mụn nước thành dải ở một bên người. Sau khi bạn khỏi thủy đậu, thường từ hồi nhỏ, virus không rời khỏi cơ thể. Nó nằm im trong các hạch thần kinh cạnh cột sống hoặc ở vùng đầu mặt, có khi suốt mấy chục năm.

Đến lúc sức đề kháng với virus này yếu đi, nó thức dậy và đi dọc theo một dây thần kinh ra tới da. Mỗi dây thần kinh lo cảm giác cho một dải da ở một bên cơ thể. Vì vậy zona hiện ra thành một dải ở một bên người, và thường dừng lại ở đường giữa ngực hoặc giữa lưng.

Giời leo, có nơi nói là dời leo, là cách người xưa gọi dải mụn nước chạy dài trên da, như có con gì bò qua. Virus zona cùng họ với virus gây herpes môi và herpes sinh dục, nhưng là loại khác. Herpes hay tái đi tái lại đúng một chỗ, còn phần lớn người bị zona chỉ bị một lần.

Nguyên nhân gây zona, ai dễ bị

Ai từng bị thủy đậu, kể cả bị nhẹ tới mức không nhớ, đều mang virus trong người và đều có thể bị zona. Tính chung, cứ khoảng 3 người thì có 1 người bị zona ít nhất một lần trong đời. Người chưa từng bị thủy đậu và chưa tiêm ngừa thủy đậu thì không bị zona.

Zona bùng lên khi sức đề kháng với virus giảm xuống, hay gặp ở những người sau:

• Từ 50 tuổi trở lên. Nguy cơ tăng dần theo tuổi, và người lớn tuổi cũng hay bị nặng hơn, đau lâu hơn.
• Suy giảm miễn dịch: đang hóa trị, xạ trị, dùng corticoid hay thuốc ức chế miễn dịch kéo dài, nhiễm HIV, sau ghép tạng.
• Có bệnh mạn tính như tiểu đường, bệnh thận mạn, bệnh phổi mạn, viêm khớp dạng thấp, lupus.
• Vừa ốm nặng, vừa mổ, thức khuya kéo dài hay căng thẳng nhiều. Người bệnh hay kể lại những chuyện này, dù bằng chứng về thức khuya và căng thẳng chưa thật chắc chắn.

Người lớn còn trẻ bị zona phần lớn không mang bệnh gì nặng. Dù vậy, bác sĩ có thể đề nghị thử đường huyết và xét nghiệm HIV, nhất là khi zona lan rộng, nặng bất thường hay tái đi tái lại. Đó là kiểm tra để không bỏ sót bệnh nền, không có nghĩa bác sĩ nghĩ bạn có bệnh.

Dấu hiệu zona thần kinh qua từng giai đoạn

Zona thường đi qua ba chặng: đau báo trước, nổi mụn nước, rồi khô vảy và lành.

Trước khi nổi mụn: đau rát một bên người

Khoảng 1 đến 5 ngày trước khi thấy gì trên da, nhiều người đã đau, rát, buốt như kim châm, ngứa hoặc tê ở một vùng da một bên. Áo chạm nhẹ cũng khó chịu. Một số người mệt, sốt nhẹ, nhức đầu.

Đây là chặng dễ nhầm nhất: đau một bên ngực tưởng đau tim hay đau cơ, đau một bên bụng tưởng đau dạ dày hay sỏi thận, đau nửa mặt tưởng đau răng. Nhiều người nghĩ mình trặc lưng rồi cạo gió, xoa dầu nóng, dễ làm bỏng rộp thêm vùng da sắp nổi mụn.

Đau ngực hay đau bụng dữ dội, nhất là đau ngực lan lên cổ, hàm, cánh tay, kèm khó thở, vã mồ hôi, thì gọi 115 hoặc tới cấp cứu ngay. Đừng chờ xem có nổi mụn hay không. Bác sĩ phải loại trừ những bệnh nguy hiểm này trước, rồi mới nghĩ tới zona.

Khi nổi mụn nước

Da đỏ lên thành mảng, rồi trong 1 đến 2 ngày mọc những chùm mụn nước nhỏ, trong, căng trên nền đỏ. Các chùm nối nhau thành dải ở một bên người. Mụn nước mới có thể mọc thêm trong 3 đến 5 ngày đầu, sau đó đục dần, khô lại và đóng vảy. Từ lúc nổi mụn tới khi da lành, đau thường là thứ làm người bệnh khổ nhất, hơn cả ngứa.

Trên da người Việt, nền đỏ quanh chùm mụn nước có khi ngả tím sẫm hay nâu, khó nhận ra hơn những ảnh trên mạng vốn chụp da trắng.

Zona hay mọc ở đâu

Hay gặp nhất là zona liên sườn, dải mụn nước chạy từ lưng vòng theo mạn sườn ra trước ngực hoặc bụng. Kế đến là mặt, quanh mắt, tai, cổ, rồi thắt lưng, mông, vùng kín và chân.

Mốc tham khảo ở người khỏe mạnh, tính từ ngày mụn nước đầu tiên xuất hiện:

Zona dễ nhầm với bệnh gì

Không phải cứ nổi mụn nước thành vệt là zona. Bảng dưới là những bệnh hay bị lẫn nhất.

Mùa mưa ở Ninh Hòa, vết kiến ba khoang hay bị gọi nhầm là giời leo, vì cũng thành vệt và cũng rát. Chiều nhầm đáng lo hơn là zona thật mà tưởng kiến đốt, rồi lỡ mất 72 giờ đầu. Gợi ý zona là đau sâu, buốt kiểu thần kinh có trước khi nổi mụn, thường một đến vài ngày, rồi dải mụn nằm gọn một bên người theo dây thần kinh. Vết kiến thường nổi ở da hở, sau lúc lỡ đập hay miết con kiến, và rát nông tại chỗ.

Mụn nước li ti mà ngứa nhiều hơn đau, nổi ở chỗ đã chạm kem, thuốc hay dây đồng hồ vài ngày trước, có khi lan ra quanh đó, thường là viêm da tiếp xúc dị ứng chứ không phải zona. Còn zona ở mông hay vùng kín thì dễ bị lẫn với herpes sinh dục. Bác sĩ phải xem tận mắt, có khi cần xét nghiệm dịch mụn nước mới phân biệt chắc được.

Zona có nguy hiểm không, biến chứng cần biết

Phần lớn zona không đe dọa tính mạng. Ở người khỏe, da tự lành sau 2 đến 4 tuần, và chuyện giời leo giáp vòng là chết chỉ là lời đồn. Cái đáng lo thật là đau kéo dài sau khi da lành, và vài vị trí, vài nhóm người phải được xử lý gấp.

Zona ở trán, quanh mắt, đầu mũi

Mụn nước ở trán, mí mắt, quanh mắt, nhất là ở đầu mũi hay cánh mũi, là dấu hiệu virus có thể đã đi theo nhánh thần kinh vào mắt. Không có mụn ở mũi cũng chưa chắc mắt đã yên, nhất là khi mắt đỏ, đau, chói hay nhìn mờ. Để muộn có thể viêm giác mạc, viêm trong mắt, tăng nhãn áp và giảm thị lực kéo dài. Zona vùng mắt cần được khám trong ngày, cả da liễu lẫn chuyên khoa mắt.

Zona ở tai

Đau sâu trong tai, mụn nước ở vành tai hay trong ống tai, kèm méo miệng, nhắm mắt không kín, ù tai, nghe kém hoặc chóng mặt. Đây là zona tai, còn gọi là hội chứng Ramsay Hunt. Cần khám trong ngày, cả da liễu lẫn tai mũi họng. Điều trị sớm giúp giảm nguy cơ liệt mặt và nghe kém kéo dài.

Người suy giảm miễn dịch và phụ nữ có thai

Ở người đang hóa trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch hay nhiễm HIV, zona có thể lan nhiều vùng hoặc rải khắp da, có khi vào tới phổi, gan, não. Mụn nước mọc cả hai bên người là dấu hiệu sức đề kháng đang yếu, cần khám ngay. Phụ nữ có thai bị zona thì để bác sĩ chọn thuốc, không tự mua.

Zona thần kinh có lây không, người nhà cần làm gì

Có, nhưng không lây theo kiểu người ta hay nghĩ. Bạn không truyền zona cho người khác. Virus trong dịch mụn nước có thể lây sang người chưa từng bị thủy đậu và chưa tiêm ngừa thủy đậu, và người đó sẽ bị thủy đậu chứ không bị zona.

Đường lây chính là chạm vào mụn nước hay đồ dùng dính dịch. Zona nằm gọn một vùng và được che kín thì ít lây. Zona lan rộng hoặc ở người suy giảm miễn dịch thì lây dễ hơn, có thể cả qua không khí. Khi mới đau chưa nổi mụn thì chưa lây, khi mụn nước đã khô vảy hết thì hết lây.

Những người cần tránh tiếp xúc nhất là phụ nữ có thai chưa từng bị thủy đậu, trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ chưa tiêm ngừa và người suy giảm miễn dịch. Nếu trong nhà có cháu dưới 1 tuổi hay cháu chưa tiêm ngừa thủy đậu, hãy che kín vùng mụn nước và rửa tay sau khi chạm vào. Đừng bế ẵm, đừng ngủ chung với cháu cho tới khi vảy khô hết.

Nếu mụn nước nằm gọn ở thân mình và che kín được, ăn chung mâm, ở chung nhà vẫn được, không cần tách người bệnh ra ở riêng. Zona ở mặt không che được, hay zona lan nhiều vùng, thì nên tránh ngồi gần cháu nhỏ cho tới khi vảy khô hết.

Phần lớn người bị zona vẫn đi làm được nếu che kín mụn nước. Người làm ở nhà trẻ, chăm người bệnh nặng hay làm trong ngành y thì nên hỏi bác sĩ trước khi đi làm lại. Nghỉ vài ngày là hợp lý khi đau nhiều, sốt, hay zona ở mặt.

Mẹ đang cho con bú vẫn cho bú được, vì zona không lây qua sữa. Nếu mụn nước nằm trên vú, nhất là gần quầng vú, thì tạm ngưng cho bú bên đó. Vẫn vắt sữa bên đó để giữ sữa và tránh tắc sữa, nhưng đổ bỏ phần sữa này tới khi vảy khô hết. Bên còn lại cho bú bình thường, che kín mụn nước và rửa tay trước khi bế bé.

Điều trị zona thần kinh: vì sao 72 giờ đầu quan trọng

Điều trị zona chủ yếu là thuốc kháng virus uống, kèm thuốc giảm đau và giữ tổn thương sạch. Mốc quan trọng nhất là 72 giờ, tức 3 ngày, kể từ lúc mụn nước đầu tiên xuất hiện. Bắt đầu thuốc trong khoảng này giúp mụn nước khô nhanh hơn, bớt đau và giảm biến chứng ở mắt, tai. Mọi thuốc dưới đây do bác sĩ kê sau khi khám, bạn đừng tự mua theo bảng này.

Quá 72 giờ rồi có còn cần thuốc kháng virus không

Vẫn có thể cần, nên trễ vẫn đi khám. Bác sĩ thường vẫn cho thuốc khi mụn nước mới còn đang mọc thêm, khi zona ở mặt, mắt, tai, ở người lớn tuổi đau nhiều hay người suy giảm miễn dịch. Đi biển hay đi làm xa nhiều ngày, về tới nhà mới thấy mụn nổi đã lâu, cũng đừng vì nghĩ đã muộn mà ở nhà chịu đau.

Ngược lại, người trẻ khỏe, mụn nước ít ở thân mình, tới khám khi mụn đã khô thì có khi không cần thuốc kháng virus nữa. Nếu bác sĩ chỉ kê giảm đau và dặn chăm sóc, đó là lựa chọn đúng chứ không phải khám qua loa.

Kết quả trông đợi được tới đâu

• Uống thuốc không làm mụn nước biến mất sau một hai ngày. Chúng vẫn đi hết chặng khô vảy, và da vẫn cần 2 đến 4 tuần để lành.
• Đau thường giảm dần theo mụn nước, nhưng ở người lớn tuổi có thể còn kéo dài sau khi da đã lành.
• Điều trị sớm giúp lành nhanh và bớt đau đợt cấp, nhưng không bảo đảm tránh được đau sau zona.
• Vết thâm có thể kéo dài nhiều tháng trên da người Việt. Mụn nước bị chọc vỡ, nhiễm trùng hay bị cạy vảy thì dễ thành sẹo lõm hoặc mảng trắng. Zona sâu, nhiều mụn nước xuất huyết ở người lớn tuổi có thể để sẹo dù đã chăm kỹ.
• Zona có thể bị lại, dù phần lớn người chỉ bị một lần. Người suy giảm miễn dịch dễ bị lại hơn.

Đau sau zona kéo dài bao lâu, vì sao da lành rồi vẫn đau

Đau dây thần kinh sau zona là cơn đau còn kéo dài từ 3 tháng trở lên kể từ lúc nổi mụn, dù mụn nước đã lành. Phần lớn dịu dần theo tháng, một số ít kéo dài nhiều năm. Virus làm tổn thương dây thần kinh, nên dây đó vẫn báo đau dù ngoài da trông đã bình thường. Giống như chuông cửa bị chập dây, không ai bấm mà chuông vẫn reo.

Đây là phần nhiều nơi nói lướt qua, nhưng lại là điều làm người lớn tuổi khổ nhất. Cảm giác hay gặp là rát bỏng, nhói như điện giật, buốt khi áo chạm nhẹ hay gió thổi qua. Đau hay nặng về đêm, làm mất ngủ, ăn kém, dễ bực bội, và dễ kéo theo buồn chán, ngại ra khỏi nhà.

Khoảng 1 đến 2 trên 10 người bị zona sẽ còn đau kéo dài như vậy, nhiều hơn rõ ở người trên 60 tuổi, người đau nhiều ngay từ đầu, mụn nước rộng hay zona ở mặt. Bạn không cần đợi đủ 3 tháng. Da lành mà còn đau nhiều thì nên đi khám ngay.

Thuốc giảm đau thông thường thường không đủ. Bác sĩ dùng những nhóm thuốc riêng cho đau thần kinh, như một số thuốc gốc chống động kinh hay thuốc chống trầm cảm liều thấp. Có thể dùng thêm miếng dán hoặc kem gây tê tại chỗ, tất cả theo chỉ định của bác sĩ. Các thuốc này phải tăng liều từ từ và theo dõi buồn ngủ, chóng mặt, nhất là ở người già dễ té ngã. Không tự ngưng thuốc đột ngột khi thấy đỡ, hãy hỏi bác sĩ cách giảm dần.

Mục tiêu là giảm đau đủ để ngủ được và sinh hoạt được, không phải hết đau ngay. Nếu đau vẫn làm mất ngủ sau vài tuần dùng thuốc, hãy quay lại để bác sĩ chỉnh thuốc. Khi cần, bác sĩ sẽ cho biết nơi điều trị đau chuyên sâu.

Những cách chữa giời leo nên bỏ

Những cách dưới đây đều có một logic nghe rất hợp lý, và người làm chúng đều muốn người bệnh mau khỏi. Vấn đề là zona ở người khỏe phần lớn tự lành sau vài tuần, nên làm gì trong thời gian đó cũng dễ được xem là đã chữa khỏi.

Nếu gia đình vẫn muốn làm theo phong tục, ít nhất đừng để ai bôi đắp gì lên mụn nước, và đừng để chuyện đó làm trễ buổi khám. Còn chuyện kiêng ăn, câu trả lời ngắn là không cần kiêng món nào, xem phần câu hỏi thường gặp bên dưới.

Chăm sóc zona tại nhà

Thuốc do bác sĩ lo. Phần bạn tự làm ở nhà quyết định mụn nước có bị nhiễm trùng, có để sẹo hay không.

Ninh Hòa nắng nóng, người làm biển, làm muối, làm ruộng hay thợ hồ ra mồ hôi suốt buổi. Áo ướt dán vào chùm mụn nước rồi cọ qua lại, nước mặn hay vôi vữa dính vào chỗ mụn vỡ, là đường ngắn nhất dẫn tới nhiễm trùng. Nếu vẫn phải đi làm, hãy che kín bằng gạc, mặc áo cotton rộng và thay áo khi ướt.

Uống thuốc giảm đau theo giờ bác sĩ dặn, đừng đợi đau quá mới uống. Khi da đã lành, chống nắng kỹ cho vùng đó giúp vết thâm mau nhạt hơn.

Bị giời leo bôi gì

Không có thuốc bôi nào diệt được virus zona, thuốc chữa chính là thuốc uống. Bôi chỉ để giữ mụn nước sạch, khô và đỡ rát, bằng dung dịch sát khuẩn dịu hay kem làm dịu do bác sĩ kê. Kem kháng virus, kem có corticoid, kem đánh răng hay lá đắp đều không giúp vết zona mau lành.

Phòng ngừa zona: vắc xin và những điều làm được

Cách phòng có bằng chứng rõ nhất là tiêm vắc xin zona. Loại hay được dùng hiện nay là vắc xin tái tổ hợp, không chứa virus sống, tiêm 2 mũi. Vắc xin dành cho người từ 50 tuổi trở lên và người từ 18 tuổi bị suy giảm miễn dịch. Nó giảm rõ nguy cơ bị zona và đau sau zona, nhưng người đã tiêm vẫn có thể bị.

Người đã từng bị zona vẫn nên tiêm để giảm nguy cơ bị lại, nhưng đợi đợt zona lành rồi mới tiêm. Vắc xin này đã có ở Việt Nam, là vắc xin dịch vụ, không nằm trong chương trình tiêm chủng mở rộng. Bác sĩ có thể cho bạn biết mình có nên tiêm không, còn lịch tiêm và nơi tiêm thì hỏi tại cơ sở tiêm chủng. Sau tiêm hay đau chỗ tiêm, mệt, sốt nhẹ trong 1 đến 3 ngày rồi tự hết.

Với trẻ em, tiêm ngừa thủy đậu đủ mũi vừa phòng thủy đậu, vừa giúp trẻ ít bị zona về sau. Kiểm soát tốt tiểu đường và các bệnh mạn tính, ngủ đủ, ăn đủ chất đều có ích. Chưa có thực phẩm chức năng hay thuốc bổ nào được chứng minh phòng được zona.

Khi nào nên đi khám zona, buổi khám diễn ra thế nào

Phần lớn zona được chẩn đoán bằng cách nhìn tổn thương và hỏi bệnh, không cần xét nghiệm. Tại Happy Life, bác sĩ chuyên khoa da liễu phân biệt zona với herpes, kiến ba khoang hay viêm da, kiểm tra vùng mắt, tai, rồi hỏi bệnh nền như thận, tiểu đường để chọn thuốc và liều an toàn. Có dấu hiệu ở mắt thì cần khám thêm chuyên khoa mắt, ca nặng bác sĩ sẽ cho biết cần chuyển tuyến.

Phí khám và tư vấn là 50.000đ. Chi phí thuốc tùy tình trạng, bác sĩ báo rõ sau buổi khám, trước khi bạn quyết định. Bạn có thể xem trước dịch vụ điều trị bệnh da và bảng giá các dịch vụ của phòng khám.

Mang theo khi đi khám

• Ngày bắt đầu đau, ngày nổi mụn
• Ảnh lúc mụn mới nổi
• Thuốc đang dùng hằng ngày
• Thuốc đã tự bôi hay tự uống
• Kết quả xét nghiệm thận nếu có

Câu hỏi thường gặp về zona thần kinh

Zona thần kinh có lây không?

Có, nhưng không lây thành zona. Dịch trong mụn nước chứa virus thủy đậu, có thể lây cho người chưa từng bị thủy đậu và chưa tiêm ngừa, và người đó sẽ bị thủy đậu. Lây chủ yếu khi chạm vào mụn nước hay đồ dùng dính dịch. Che kín tổn thương, rửa tay thường xuyên, tránh để phụ nữ có thai, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch tiếp xúc cho tới khi mụn nước khô vảy hết.

Zona bao lâu thì khỏi?

Da thường lành sau 2 đến 4 tuần. Mụn nước mọc thêm trong vài ngày đầu, khô và đóng vảy sau khoảng 7 đến 10 ngày, rồi vảy bong dần. Vết thâm có thể còn nhiều tháng trên da người Việt. Đau thường giảm theo mụn nước, nhưng ở một số người, nhất là người lớn tuổi, đau còn kéo dài sau khi da đã lành.

Bị zona kiêng ăn gì, ăn thịt gà được không?

Không cần kiêng món nào cụ thể, thịt gà vẫn ăn được, vì chưa có bằng chứng thịt gà, hải sản, đồ nếp hay trứng làm zona nặng hơn. Kiêng quá tay còn làm người lớn tuổi mệt hơn và da lâu lành hơn, nhà làm biển mà kiêng hải sản thì gần như mất luôn nguồn đạm chính. Nên tránh rượu bia và uống đủ nước khi đang dùng thuốc kháng virus. Cũng không cần kiêng tắm hay kiêng gió. Điều cần kiêng thật là gãi, chọc vỡ mụn nước và đắp lá, đắp đậu xanh lên da.

Vẽ giời leo có khỏi không?

Vẽ hay đi khoán không chữa được zona. Virus nằm trong dây thần kinh và dải zona tự dừng ở ranh giới của dây thần kinh đó, nên người ta dễ tưởng nhờ vẽ mà nó không lan. Zona ở người khỏe tự lành sau vài tuần dù có vẽ hay không. Cái giá thật là lỡ mất 72 giờ đầu, lúc thuốc kháng virus có ích nhất, và mực bôi lên mụn nước có thể gây nhiễm trùng.

Zona có tái phát không?

Có thể, dù phần lớn người chỉ bị zona một lần. Một số người bị lại sau nhiều năm, có khi ở vị trí khác. Người suy giảm miễn dịch dễ bị lại hơn, và người bị lại nhiều lần nên được kiểm tra bệnh nền. Nếu cứ bị lại đúng một chỗ, bác sĩ sẽ nghĩ tới herpes nhiều hơn zona.

Bà bầu bị zona có ảnh hưởng tới thai không?

Thường là không. Zona khi mang thai hiếm khi ảnh hưởng tới thai nhi, khác hẳn với mắc thủy đậu lần đầu trong thai kỳ, vì cơ thể mẹ đã có kháng thể với virus. Tuy vậy, bà bầu vẫn nên đi khám sớm để bác sĩ chọn thuốc an toàn cho thai kỳ, và không tự mua thuốc. Còn nếu bà bầu chưa từng bị thủy đậu mà tiếp xúc với người đang bị zona, hãy báo bác sĩ sản khoa ngay.

Vắc xin zona tiêm mấy mũi?

Vắc xin zona tái tổ hợp tiêm 2 mũi, thường cách nhau 2 đến 6 tháng, người suy giảm miễn dịch có thể được tiêm mũi 2 sớm hơn. Vắc xin dành cho người từ 50 tuổi trở lên và người từ 18 tuổi bị suy giảm miễn dịch. Người đã bị zona vẫn nên tiêm, vì bị một lần không bảo vệ chắc chắn khỏi bị lại. Đợi đợt zona lành rồi mới tiêm, còn lịch tiêm cụ thể thì hỏi tại cơ sở tiêm chủng.

Trẻ em có bị zona không?

Có, nhưng ít gặp hơn người lớn và thường nhẹ hơn. Trẻ dễ bị hơn nếu đã mắc thủy đậu trước 1 tuổi, hoặc mẹ mắc thủy đậu lúc đang mang thai. Trẻ cũng hiếm khi bị đau kéo dài sau zona. Dù vậy, trẻ bị zona vẫn nên được bác sĩ khám, nhất là khi ở mặt, quanh mắt hay khi trẻ đang có bệnh làm giảm sức đề kháng.

Khám zona thần kinh ở Ninh Hòa ở đâu?

Phòng khám Da liễu Thẩm mỹ Happy Life ở 12 Nguyễn Huệ, phường Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa, mở cửa từ 9h đến 19h tất cả các ngày, phí khám và tư vấn 50.000đ. Gọi 0922.756.768 để hỏi trước, nhất là khi mụn nước vừa mọc trong 3 ngày đầu. Bác sĩ xác định có phải zona không, kiểm tra vùng mắt, tai rồi chọn thuốc hợp với tuổi và bệnh nền của bạn. Nên mang theo các thuốc đang dùng và kết quả xét nghiệm chức năng thận nếu có.