Trang chủ › Kiến thức về da › Kiến ba khoang đốt
Côn trùng và da
Kiến ba khoang đốt: dấu hiệu, cách xử trí và phòng ngừa
Sáng ngủ dậy thấy cổ hay cánh tay có một vệt đỏ rát, vài hôm sau lên mụn nước li ti. Nhiều người gọi đó là bị kiến ba khoang đốt, hay kiến ba khoang cắn. Thật ra con kiến không cắn, cũng không đốt. Hiểu đúng chuyện này, bạn sẽ biết phải làm gì trong vài phút đầu và tránh những cách xử lý khiến vết lâu lành, thâm lâu hơn.
Bạn đang ở tình huống nào?
Kiến ba khoang là gì, có độc không
Kiến ba khoang thật ra thuộc nhóm bọ cánh cứng nhỏ, dài chừng 1 cm, thân mảnh xen khúc đen và cam đỏ. Tùy vùng còn gọi là kiến lác, kiến kim, kiến gạo, cằm cặp, kiến cong đít. Chúng bay được, sống ở ruộng lúa và ăn rầy nâu, nên ngoài đồng là loài có ích.
Trong dịch cơ thể kiến có chất pederin, do vi khuẩn sống cộng sinh trong kiến tạo ra. Pederin làm tế bào da chết đi, gây tổn thương giống bỏng hóa chất.
Vì sao đập kiến mới là lúc bị “đốt”
Kiến không có ngòi và không cắn người. Độc tố thoát ra chủ yếu khi thân kiến bị vỡ: bạn đập, miết tay, lấy khăn chùi, hoặc nằm đè lên nó lúc ngủ. Dịch bị kéo dài trên da nên vết thường thành vệt. Chữ “đốt” chỉ là cách gọi quen. Điều cần nhớ: đừng đập kiến trên da.
Pederin hay được so là độc hơn nọc rắn hổ mang, nhưng đó là độ độc của chất tinh khiết đo trong phòng thí nghiệm. Mỗi con kiến chỉ chứa rất ít, và khi dính da thì chủ yếu gây tổn thương tại chỗ. Xử trí đúng thì phần lớn vết tự lành.
Dấu hiệu bị kiến ba khoang đốt: nổi lúc nào, trông ra sao
Vết không hiện ngay. Có người rát nhẹ sau vài giờ, nhưng vệt đỏ thường rõ sau khoảng 12 đến 48 giờ, hay được phát hiện lúc sáng ngủ dậy.
- Vệt hoặc mảng đỏ, ranh giới rõ, thường dài theo hướng tay đã miết qua.
- Mụn nước nhỏ trên nền đỏ, vài ngày sau có thể đục thành mụn mủ.
- Giữa vết hơi xám hoặc vàng nâu, về sau đóng vảy.
- Nóng rát, châm chích nhiều hơn là ngứa.
- Nằm ở vùng da hở như mặt, cổ, cánh tay, vai, lưng.
Tổn thương soi gương ở nếp gấp
Dịch kiến dính một bên nếp khuỷu tay, nách, cổ hay bẹn sẽ truyền sang mặt da áp vào khi co người, tạo hai vết đối xứng như soi gương. Kiểu vết này rất gợi ý viêm da do kiến ba khoang.
Kiến bị ép tại chỗ thì vết có thể thành mảng tròn như trong ảnh. Tay dính dịch chạm chỗ khác thì nổi thêm vết rời. Điểm chung là rát bỏng, nổi sau một đêm, nằm yên một chỗ nhiều ngày.
Kiến ba khoang đốt bao lâu thì khỏi, có để lại sẹo không
Mốc tham khảo khi vết được xử trí đúng. Vết rộng hay bội nhiễm thường lâu hơn.
| Thời điểm | Da trông thế nào | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Vài giờ đến 2 ngày đầu | Đỏ, rát, vệt rõ dần | Rửa sạch, chườm mát, không gãi |
| Khoảng ngày 2 đến ngày 4 | Mụn nước, mụn mủ nhỏ, thường rát nhiều nhất | Không chọc vỡ, giữ sạch |
| Khoảng 1 đến 2 tuần | Khô lại, đóng vảy rồi bong vảy | Để vảy tự bong, không cạy |
| Vài tuần đến vài tháng | Còn vết thâm nâu, mờ dần | Che nắng, không chà xát |
Vết thâm này gọi là tăng sắc tố sau viêm, mờ chậm hơn ở người da ngăm và vùng hay phơi nắng. Vì vậy hãy chống nắng đúng cách cho vùng da đang lành. Sẹo ít gặp, thường chỉ khi vết loét sâu, bội nhiễm, bị cạy gãi hoặc đắp bậy. Nhiều vết sẹo đến từ cách xử lý sau đó hơn là từ con kiến.
Bị kiến ba khoang đốt phải làm sao: xử trí đúng từng tình huống
Khi thấy kiến đang bò trên người
Thổi nhẹ cho kiến bay đi, hoặc đặt tờ giấy sát da cho kiến bò lên rồi bỏ ra ngoài. Không đập, không bóp, không lấy tay trần gạt. Sau đó vẫn nên rửa chỗ đó bằng xà phòng.
Khi đã lỡ đập kiến hoặc đã nổi vết
Rửa dưới vòi nước chảy, cả vùng da lẫn bàn tay đã đập kiến, kể cả khi da chưa đỏ.
Dịch kiến theo tay đi khắp người. Rửa tay xong mới chạm lên mặt hay đi vệ sinh.
Chườm khăn sạch thấm nước mát cho dịu rát. Để nguyên mụn nước, không kỳ cọ.
Đồ đã chạm con kiến có thể còn dính dịch. Giặt sạch trước khi dùng lại.
Vết nhỏ, nhẹ thường chỉ cần giữ sạch và theo dõi. Vết rộng, có mủ, ở mặt hay ở trẻ nhỏ thì nên khám.
Nếu dịch kiến dính vào mắt
Rửa mắt ngay bằng vòi nước sạch chảy nhẹ hoặc nước muối sinh lý, liên tục ít nhất 15 phút, vừa rửa vừa banh nhẹ mí. Không dụi, không tự nhỏ thuốc. Sau đó đi khám mắt hoặc tới cơ sở cấp cứu gần nhất ngay, đừng chờ phòng khám da liễu, vì độc tố có thể làm trợt giác mạc.
Mẹo dân gian nên bỏ khi bị kiến ba khoang đốt
Có gì bôi nấy là phản xạ dễ hiểu. Nhưng không thứ nào trong bếp trung hòa được pederin. Da lúc này như bị bỏng, đắp thêm gì cũng dễ rát, trợt và nhiễm trùng hơn.
| Mẹo hay nghe | Vì sao không nên | Thay bằng |
|---|---|---|
| Kem đánh răng, dầu gió | Chất tạo bọt, bạc hà, long não làm da đang bỏng rát và trợt thêm | Rửa xà phòng, chườm mát |
| Tỏi, chanh, nghệ, nước mắm | Tỏi và chanh có thể tự gây bỏng, sạm da. Nghệ, nước mắm không vô trùng | Giữ vết sạch, khô thoáng |
| Đắp lá giã, gạo nếp nhai, đậu xanh | Không vô trùng, dễ bội nhiễm, loét rộng và để sẹo | Để vết thoáng |
| Chà rượu lên vết phồng | Xót và khô rát thêm vùng da đang tổn thương | Sát khuẩn dịu nhẹ theo hướng dẫn y tế |
| Vẽ giời, uống thuốc trị zona | Không phải bệnh do virus nên thuốc không có tác dụng. Mực vẽ dễ gây nhiễm trùng | Khám để phân biệt với zona |
| Tự bôi thuốc có corticoid, kem trộn | Sai loại, sai vùng dễ gây mỏng da, nhiễm corticoid | Dùng thuốc theo đơn bác sĩ |
Phân biệt vết kiến ba khoang với zona, herpes và bỏng
Nhầm kiến ba khoang với zona thần kinh (giời leo) dễ dẫn tới đi vẽ giời hoặc tự mua thuốc kháng virus, vừa tốn vừa trễ điều trị đúng.
| Bệnh | Hoàn cảnh | Hình dạng, vị trí | Cảm giác |
|---|---|---|---|
| Kiến ba khoang | Nổi sau một đêm, mùa kiến vào nhà | Vệt, mảng đỏ ở da hở, mụn nước, mụn mủ, có thể soi gương | Nóng rát tại chỗ |
| Zona (giời leo) | Người từng bị thủy đậu, kể cả không nhớ mình từng bị, hoặc đã tiêm ngừa thủy đậu. Hay gặp khi lớn tuổi. Có thể đau trước khi nổi mụn | Chùm mụn nước thành dải theo dây thần kinh, gần như luôn ở một bên người | Đau sâu, buốt kiểu thần kinh |
| Herpes môi, sinh dục | Tái phát ở cùng một chỗ khi mệt, sốt | Chùm mụn nước li ti ở môi hoặc vùng sinh dục | Ngứa, rát trước khi nổi mụn |
| Bỏng | Tiếp xúc rõ với vật nóng hoặc hóa chất | Đúng hình chỗ tiếp xúc, hiện ngay | Đau ngay lập tức |
Vết kiến cũng khác mày đay (mề đay), loại sẩn phồng rất ngứa, thường lặn trong vòng 24 giờ. Nó cũng không phải viêm da tiếp xúc dị ứng. Đây là kích ứng do độc chất, ai dính pederin cũng có thể bị, không cần cơ địa dị ứng.
Không chắc thì hãy để bác sĩ nhìn vết. Vết ở trán, quanh mắt hay đầu mũi thì nên khám trong ngày, vì nếu là zona vùng mắt thì cần điều trị sớm.
Kiến ba khoang đốt bôi thuốc gì? Điều trị tại phòng khám
Không có một loại thuốc chung cho mọi vết. Bác sĩ hỏi vết nổi từ lúc nào, đã bôi đắp gì, rồi xem vết rộng hay hẹp, ở đâu, có mủ hay loét không, người bệnh là trẻ nhỏ hay người lớn.
Các nhóm thuốc thường dùng
- Sát khuẩn dịu nhẹ, chườm ướt: làm sạch, dịu rát, giúp mụn nước mau khô.
- Thuốc bôi kháng viêm nhóm corticoid: giảm viêm và rát. Loại thuốc, số ngày bôi do bác sĩ chọn theo vùng da. Mặt, mí mắt, nếp gấp, da trẻ nhỏ cần loại khác với tay, lưng.
- Kháng sinh bôi hoặc uống: khi vết trợt, có mủ hoặc đã bội nhiễm.
- Thuốc uống kháng histamin: khi rát, ngứa làm mất ngủ.
Tất cả đều dùng theo chỉ định của bác sĩ.
Chúng có thể làm vết đỡ rát vài hôm, nhưng dùng sai loại, sai vùng, kéo dài sẽ gây mỏng da, giãn mạch và phụ thuộc thuốc. Xem bài da nhiễm corticoid.
Chăm sóc để hạn chế thâm và sẹo
Để vảy tự bong, không kỳ cọ, che nắng vùng da đang lành, tái khám nếu thâm kéo dài nhiều tháng. Không ai hứa được vết hết trong vài ngày. Việc của bác sĩ da liễu là giúp vết lành đúng hướng, hạn chế biến chứng và thâm.
Mùa kiến ba khoang ở Ninh Hòa và cách phòng trong nhà
Ban đêm, kiến ba khoang bay theo ánh đèn, nhất là đèn tuýp huỳnh quang và đèn trắng. Đèn càng sáng, nhà càng gần ruộng thì càng dễ gặp.
Kiến ba khoang nhiều vào tháng nào ở Khánh Hòa
Ở Khánh Hòa, mùa mưa thường khoảng tháng 9 đến tháng 12, nối tiếp vụ gặt lúa Hè Thu. Ruộng vừa gặt, lại thêm mưa lớn làm ngập, kiến mất chỗ trú nên bay về phía có đèn. Vì vậy quanh Ninh Hòa, từ cuối hè đến cuối năm là lúc cần đề phòng, nhất là nhà sát ruộng và phòng trọ bật đèn sáng gần cửa sổ. Tháng khác vẫn có thể gặp.
Cách phòng kiến trong nhà và khi làm đồng
Biến chứng và dấu hiệu cần đi khám ngay
Phần lớn vết tự lành. Số ít bị bội nhiễm, loét, để sẹo, thâm kéo dài, tổn thương mắt, hoặc lan sang vùng sinh dục do tay còn dính dịch.
Kiến ba khoang thường chỉ gây hại ở da và mắt. Nếu bỗng khó thở, khò khè, sưng môi, lưỡi hoặc họng, choáng hay lơ mơ, đó có thể là dị ứng nặng hoặc bệnh khác. Hãy gọi 115 hoặc tới ngay cơ sở cấp cứu gần nhất, không hẹn tới phòng khám.
- Dịch kiến dính vào mắt: rửa thật kỹ rồi đi khám mắt ngay
- Vết lan rộng, hoặc ở mặt, quanh mắt, vùng sinh dục
- Mủ nhiều lên, sưng nóng đỏ lan ra, đau tăng, có mùi hôi
- Sốt, ớn lạnh, nổi hạch
- Loét sâu, giữa vết hóa xám đen, phồng rộp lớn
- Đã chăm sóc đúng khoảng 1 tuần mà vết không khô dần
- Không chắc là kiến ba khoang hay zona
- Trẻ nhỏ, người lớn tuổi, phụ nữ có thai, người tiểu đường hoặc suy giảm miễn dịch
- Đã đắp lá, bôi thuốc lạ và vết loét, chảy dịch nhiều hơn
Kiến ba khoang gây hại chủ yếu khi bị đập vỡ trên da. Thấy kiến thì thổi đi. Lỡ đập thì rửa ngay bằng xà phòng và nhiều nước, cả tay, không dụi mắt, không đắp gì. Phần lớn vết lành sau 1 đến 2 tuần. Vết rộng, có mủ, gần mắt hay ở trẻ nhỏ thì để bác sĩ xem.
Câu hỏi thường gặp
Kiến ba khoang đốt có lây không?
Không. Đây là tổn thương do độc chất, không do vi khuẩn hay virus, nên không lây từ người sang người. Tuy vậy, dịch kiến còn dính trên tay, khăn, áo có thể làm nổi thêm vết ở chỗ khác trên chính người bệnh, nên hãy rửa tay và giặt đồ đã chạm con kiến.
Bị kiến ba khoang đốt có phải kiêng ăn gì không?
Chưa có bằng chứng cho việc phải kiêng hải sản, thịt bò, rau muống hay đồ nếp vì bệnh này. Kiêng quá mức còn làm thiếu chất để lành da. Bạn cứ ăn uống đủ chất, chỉ tránh món vốn biết mình dị ứng. Không gãi, không cạy vảy mới là điều giúp hạn chế thâm.
Bị kiến ba khoang đốt có được tắm không?
Được, và nên giữ da sạch. Tắm nước mát hoặc ấm vừa, xà phòng dịu nhẹ, để nước chảy qua vết chứ không kỳ cọ, rồi thấm khô bằng khăn sạch dùng riêng. Tránh nước quá nóng vì làm rát tăng, và cố đừng làm vỡ mụn nước.
Kiến ba khoang đốt có nguy hiểm không?
Thường không nguy hiểm đến tính mạng. Phần lớn chỉ tổn thương ở da, lành sau khoảng 1 đến 2 tuần nếu xử trí đúng. Cần để ý hơn khi dịch kiến dính vào mắt, vết rộng ở trẻ nhỏ, hoặc vết bội nhiễm do gãi, đắp lá. Những trường hợp này nên đi khám sớm.
Trẻ nhỏ bị kiến ba khoang đốt phải làm sao?
Rửa ngay vùng da và hai bàn tay của trẻ bằng xà phòng với nhiều nước. Cắt ngắn móng, giữ trẻ không gãi, không dụi mắt, không tự bôi thuốc có corticoid hay đắp lá. Nên cho trẻ khám da liễu sớm, và khám mắt ngay nếu mắt đỏ, chảy nước hoặc sợ ánh sáng.
Kiến ba khoang đốt bôi kem đánh răng được không?
Không nên. Kem đánh răng không trung hòa được độc tố, còn chất tạo bọt và bạc hà trong kem có thể làm da đang bỏng rát thêm, dễ trợt, lâu lành. Chỉ cần rửa bằng xà phòng với thật nhiều nước rồi chườm mát.